نارضایتی از ظاهر در آستانه نوجوانی، لوسبازی نیست؛ شروع یک تصویر ذهنی ماندگار است
نارضایتی از ظاهر در آستانه نوجوانی، لوسبازی نیست؛ شروع یک تصویر ذهنی ماندگار است
ساعتها جلوی آینه، برای اولینبار
چیزی که چند ماه پیش برایش مهم نبود -قدش، وزنش، شکل صورتش- حالا ساعتها ذهنش را درگیر میکند. جلوی آینه میایستد و با نارضایتی خودش را برانداز میکند.
والد این را «لوسبازی سنی» میداند و زیاد جدی نمیگیرد؛ اما همین چند هفته، لباسپوشیدن هر روز صبح به یک نبرد کوچک تبدیل شده.
هیچکدام از لباسهای قبلیاش، دیگر از نظر خودش «خوب» نیستند؛ حتی لباسهایی که چند ماه پیش با ذوق میپوشید.
چند هفته بعد، وقتی خودش موضوع را دوباره مطرح میکند -اینبار با جزئیات بیشتر دربارهی بخشهای خاصی از بدنش که کمتر از آن راضی است- والدین متوجه میشوند این نگرانی، عمیقتر از یک دلمشغولی گذرا شده و نیاز به توجه مستمرتری دارد.
این نگاه تازه، پایهی یک تصویر ماندگار است
در ده تا دوازدهسالگی، همزمان با تغییرات سریع بدنی بلوغ، کودک برای اولینبار شروع به ساختن یک «تصویر ذهنی پایدار» از بدن خودش میکند؛ تصویری که پایهی نگاه او به بدنش در سالهای بعد خواهد بود.
نارضایتی در این مرحله، اگر جدی گرفته نشود، میتواند بدون تعدیل، به یک الگوی پایدار نارضایتی بدنی در بزرگسالی تبدیل شود.
این تمرکز فزاینده روی جزئیات خاص بدن، در این سن، میتواند از یک نگرانی کلی و گذرا، به یک الگوی فکری تکرارشونده و نگرانکنندهتر تبدیل شود؛ تشخیص این تفاوت، برای تصمیم دربارهی سطح مداخلهی لازم اهمیت دارد.
چیزی که میبینم را دوست ندارم
«وقتی توی آینه نگاه میکنم، چیزی که میبینم را دوست ندارم. نمیدانم چرا اینقدر برایم مهم شده.»
پنجرهی حساس شکلگیری تصویر بدن
پژوهشهای روانشناسی رشد، سالهای ابتدایی نوجوانی را «پنجرهی حساس» شکلگیری تصویر بدن مینامند؛ دورهای که تجربهها و پیامهای دریافتی دربارهی بدن، اثر نامتناسبی بزرگ روی باور بلندمدت فرد نسبت به ظاهرش میگذارند.
این حساسیت، از ترکیب تغییرات بدنی واقعی (که گاهی ناخوشایند یا ناهماهنگ بهنظر میرسند) و افزایش آگاهی اجتماعی نسبت به قضاوت دیگران، به وجود میآید.
واکنش اطرافیان در همین پنجرهی حساس -بیاهمیتجلوهدادن نگرانی («لوسبازی درنیار») یا برعکس، تمرکز بیشازحد روی ظاهر- هر دو میتوانند این تصویر در حال شکلگیری را در مسیر ناسالمتری هدایت کنند.
دخترها و پسرها هر دو این حساسیت را تجربه میکنند، هرچند اغلب با محتوای متفاوت (دخترها بیشتر روی وزن و شکل، پسرها بیشتر روی قد و عضله)؛ برای همین این موضوع نباید فقط به یک جنسیت خاص محدود در نظر گرفته شود.
پژوهشهای روانشناسی تصویر بدن نشان میدهند که نارضایتی بدنی در این سن، وقتی با سه ویژگی همراه شود -تمرکز مکرر و طولانی روی یک یا چند بخش خاص بدن، مقایسهی مداوم با استانداردهای رسانهای، و تغییر در رفتارهای روزمره (اجتناب از آینه یا برعکس، وسواس روی آینه؛ تغییر در الگوی غذایی)- میتواند نشانهی چیزی فراتر از نگرانی موقتی نوجوانی معمول باشد.
در این موارد، مشورت با روانشناس متخصص تصویر بدن یا حتی متخصص تغذیه (در صورت وجود تغییرات غذایی نگرانکننده) میتواند مسیر پیشگیرانه و مسئولانهای باشد؛ تشخیص و مداخلهی زودهنگام، بهمراتب مؤثرتر از انتظار برای گذرشدن خودبهخودی این نگرانی است.
خانوادهها گاهی از این نگرانی میشوند که «طرح این موضوع، آن را مهمتر جلوه میدهد»؛ اما شواهد نشان میدهند برعکس، بیتوجهی به این نگرانی، اغلب آن را در سکوت و بدون حمایت رشد میدهد، درحالیکه توجه آگاهانه و بهموقع، فرصت مداخلهی زودهنگام را فراهم میکند.
این نگرانی زودرس، وقتی با فشار اضافی از سوی همسالان یا حتی گفتمان خانوادگی دربارهی ظاهر ترکیب شود، میتواند شدت بیشتری پیدا کند؛ برای همین، توجه همزمان به منابع مختلف این فشار -نه فقط یک منبع- اهمیت دارد.
برنامههای مدرسهای که روی «تصویر بدن مثبت» تمرکز دارند، در برخی مطالعات نشان دادهاند که میتوانند به کاهش نارضایتی بدنی در میان نوجوانان کمک کنند؛ پرسیدن از مدرسه دربارهی وجود چنین برنامههایی میتواند گزینهی مکملی باشد.
این نگرانی زودرس از تصویر بدن، اگر بدون توجه باقی بماند، میتواند پایهای برای اختلالات جدیتر تصویر بدنی یا حتی اختلالات خوردن در سالهای بعد بسازد؛ آگاهی و مداخلهی زودهنگام، یکی از مؤثرترین اقدامات پیشگیرانه در این زمینه است.
این توجه، نباید فقط به دختران محدود شود؛ پسران هم، هرچند با محتوای متفاوت (تمرکز بر عضله و قدرت بدنی)، به همان اندازه در معرض این نارضایتی زودرس هستند و نیاز به توجه مشابهی دارند، توجهی که در بسیاری از خانوادهها کمتر به آن پرداخته میشود.
گوشدادن، بدون رد یا تأیید فوری
دفعهی بعد که نارضایتیاش را بیان کرد، بهجای «مسخره است، خیلی هم خوبی» یا «آره باید مراقب باشی»، فقط بپرسید: «چه چیزی دربارهی این موضوع بیشتر ذهنت را درگیر کرده؟»
گوشدادن کامل، پیش از هر پاسخ، اعتماد لازم برای گفتوگوی عمیقتر میسازد.
میتوانید از او بپرسید چه ویژگیهایی (غیر از ظاهر) هستند که او را خاص و ارزشمند میکنند؛ این تمرین، توجه را از تمرکز صرف روی ظاهر، به سمت هویت گستردهتر او هدایت میکند.
تمرکز بر عملکرد بدن، در کنار پذیرش احساسش
تصدیق احساسش («فهمیدم این تغییرات گاهی گیجکنندهاند») بدون تحقیر یا اغراق، قدم اول است.
در کنار آن، تقویت تدریجی گفتوگوهایی دربارهی تواناییها و عملکرد بدن (نه فقط ظاهرش)، به ساختن یک تصویر متعادلتر کمک میکند.
اگر این نگرانی با تغییرات محسوس در الگوی غذایی (پرش وعدهها، ورزش افراطی، اجتناب از خوردن جلوی دیگران) همراه شد، مشورت فوری با متخصص، بدون تأخیر، ضروری است.
اگر این نگرانی به سمت رفتارهای محدودکنندهی غذایی یا ورزش افراطی حرکت کرد، مراجعه به یک تیم تخصصی (روانشناس، متخصص تغذیه) که در زمینهی تصویر بدنی نوجوانان تجربه دارند، بهترین مسیر پیشگیرانه است.
تصویری که امروز ساخته میشود
نارضایتی از ظاهر در این سن، جدیتر از یک لوسبازی گذراست؛ پایهی یک تصویر ذهنی بلندمدت است.
توجه و همراهی در همین مرحله، میتواند مسیر این تصویر را بهسمت سالمتر و متعادلتر هدایت کند.
این نگرانی زودرس از تصویر بدن، اگر بدون توجه باقی بماند، میتواند پایهای برای اختلالات جدیتر تصویر بدنی در سالهای بعد بسازد. در نهایت، آنچه بیشترین محافظت را در برابر این نگرانی فراهم میکند، نه انکار یا کماهمیتجلوهدادن آن، بلکه توجه صادقانه، گفتوگوی مداوم، و در صورت نیاز، دریافت کمک تخصصی بهموقع است، پیش از آنکه این نگرانی به یک الگوی پایدارتر تبدیل شود. این توجه بهموقع، در نهایت، میتواند مسیر او را از یک نگرانی زودرس و بالقوه خطرناک، بهسمت یک رابطهی متعادلتر و سالمتر با بدنش هدایت کند. این مسیر توجه و مراقبت بهموقع، در نهایت، بهترین فرصت را برای این نوجوان فراهم میکند تا رابطهای متعادل و سالم با بدنش بسازد، پیش از آنکه این نگرانی زودرس به یک الگوی پایدارتر و آسیبزاتر تبدیل شود. این توجه بهموقع و بدونقضاوت به نگرانیهای او دربارهی بدنش، مسیر او را از یک نگرانی بالقوه خطرناک، بهسمت پذیرش تدریجی و سالمتر بدنش در حال تغییر هدایت میکند؛ مسیری که با صبر و همراهی مداوم خانواده، بهمراتب هموارتر خواهد بود.
